Cun la fondaziun dla pröma Cassa Raiffeisen dl Südtirol sön scomenciadia de Ojöp Dasser él gnü dé l’ann 1889 n impuls important por le svilup economich dla Val Badia. Do l’ejëmpl d’idea cooperativistica de Friedrich Wilhelm Raiffeisen l’ál etablé n model söla basa de chël che les porsones se dëida öna cun l’atra y surantol responsabilité deboriada. Ci che á metü man col pice, l’á cun le passé dl tëmp svilupé cina a deventé na pert nia plü da ponsé demez dl panorama bancar de nosta valada.
Cun Ojöp Dasser orunse porchël recordé na porsona y na personalité che á lascé zoruch por nosta valada y por le Südtirol intier na merscia sterscia. Tla storiaél jü ite sciöche chël che á metü sö la pröma Cassa Raiffeisen de nosta Provinzia.
Vigni cossa che á porté al suzes - chël savunse düc - é dagnora nasciüda y é piada ia da na idea o da na vijiun y da zacai che á albü l’ardimënt y le coraje da la trá tres: Ojöp Dasser é sté n tal.
Nasciü é Ojöp Dasser a Longega ai 4 de messé dl 1845. Chersciü sö él tla ostaria a Peraforada Dessura söl confin danter la Val Badia y Puster, chësc deache so pere â tut chiló n lüch adinfit y s’ê trasferí lassura cun döta süa famila. Pro le lüch a Peraforada aldîle ince na ostaria.
Les ostaries ê inalota valch de plü co ma na staziun o n post olache an s’architâ a mangé o a bëre valch o eventuamënter ince a sté sura nöt – al ê n post, olache an ciafâ de vigni sort d’informaziuns, chiló gnôn alsavëi les novités, chiló tirâl l’aria dles idees nöies y dles inovaziuns dl monn da inlaota.
Ince a Peraforada, podunse s’imaginé, storjôl pro de vigni sort de jënt: viandanc, sciacheri, crameri y comezianc, trogheri y trogheres, y chi che menâ coi ciavai les marcianzies plü desvalies. Chiló altaite passâl ince la strada vera (vedla) y le sorvisc dla Posta. Chi che orô capí co che le monn rodâ y se mudâ, storjô pro tles ostaries, ascutâ ci che jënt baiâ y rovâ insciö lassura sön de vigni sort de cosses. La ostaria ê porchël n punt d’incuntada important: chiló gnôl sciacaré y fat ia afars. Ara ê, podesson dí, na sort de “ciamena dl comerz” y na “börsa dles informaziuns” döt te un.
Les scores elementares á Ojöp Dasser fat te so paisc nadé a La Pli, chëres altes a Porsenú y dedô él jü tl seminar a studié teologia por gní spo l’ann 1872 consacré prou.
Al tëmp de Ojöp Dasser ê la Val Badia n raiun completamënter da paur, i paisc ê formá ma da püces ciases, fora por le tëmples êl sparpagná de pici y de majeri lüsc, val’vila, incëria le ciampopré, i bosć y les pastöres y zënza n’êl lunc y lerch nia da odëi! La jënt viô dl laur da paur; ai coltivâ le ciampopré y zidlâ tiers, chiló y dailó êl ince n artejan o l’ater.
Por tröc cënc d’agn ê stá tla Val Badia le Vësco da Porsenú (che â sü sënta amnistrativa tl Ciastel Tor) y les monies benedetines de Ciastel Badia (Sonnenburg) i patruns di grunc y di lüsc. I paurs ê ma afitadins y messâ dé jö le diejo, paié les cutes, jí a robotn y gonot gnôi dassënn sfrutá y ciuciá fora. Chi che ne ciafâ nia laur tl’agricoltöra, ê sforzá da lascé la valada por jí a chirí laur tl forest.


Mo l’avenimënt che â caraterisé forsc le plü i tëmps de Ojöp Dasser é bëgn stades les conseguënzes dla Revoluziun de Merz dl ann 1848. Danter les gaujes che á porté a n gran malcontënt y inultima a chësta revoluziun él da recordé le pëis dles cutes y dl diejo, la dependënza y la limitaziun tla liberté, la meseria economica cun de stletes racoiüdes, i agn dla fan olache la bla ne madorî nia, la desvalianza dan dala lege olache la noblaria ê privilegiada, i paurs indere asvantajá y sotmetüs.

Ci mudamënc á pa inultima porté la Revoluziun de Merz? La majera mudaziun é bëgn stada la liberalisaziun dl terac o l’aboliziun dl’alta proprieté l’ann 1849. I paurs che ê stá por tröc cënc d’agn ma afitadins y sotmetüs dl Vësco o dles Monies de Ciastel Badia, gnô sëgn te n iade lëdi y deventâ instësc patruns de sü lüsc. Mo denanco podëi pié do y se lascé scrí i lüsc, messâi paié ite al Stat na soma unatantum, na sort de “licuidaziun definitiva”, sciöche al gnô dit, che corespognô plü o manco a ca. 20 agn de cutes. Ai podô se “cumpré ciará”, insciö gnôl dit. Chësc comportâ indere por tröc paurs dl Tirol de gragn idebitamënc y ipoteches. Le Tirol ê inlaota cinamai deventé la provinzia plü indebitada de döta la Monarchia. Mo sambëgn, nia düc i paurs ne n’â i mesi da se cumpré zoruch i lüsc, y da s’impresté scioldi êl dër ri, olá da che pa ince? Y sce, spo ê i fic fora de mesöra alc! L’usöra apaissâ do vigni ciantun.
Por ti ester manëcia a chësta situaziun, êl insciö nasciü, naota fora por i Todësc y spo defata ince tl Tirol, les prömes cooperatives y les prömes casses cun le sistem ponsé fora dal pionier todësch Friedrich Wilhelm Raiffeisen (1818+1888).

Na cooperativa aladô dl model de Raiffeisen ne jô nia fora söl profit, mo söl dé aiüt te caji de dificolté. Ojöp Dasser ê gnü a conescënza de chësc model de cooperativa, al â capí sciöche ara funzionâ y porvâ insciö da ti dé inant chësc savëi ince a süa jënt. Mo le problem ê: co fejon pa da abiné y motivé la jënt por valch de nü? Cis tl pröm êl n gran scetizism, tröpa desfidënza, la jënt ê stlüta y â de vigni sort de pisimes y tëmes. Ojöp Dasser indere ne la dê nia sö, al ê öna de chës porsones che an podess a pora nia nominé n “social entrepreneur”, por adoré na espresciun moderna, n “imprenditur sozial”.
Al ê rodunt te chësc tëmp che siur Ojöp Dasser rovâ intoronn fora por de plü cöres y ploanies a fá sües prömes esperiënzes: naota sciöche caplan a San Ciascian, spo ite a La Pli de Fodom y te Ampëz. Chiló gnôl confronté cun i problems economics y soziai plü desvalies de chësc tëmp. Defata capîle che na comunité ne nasc nia da sora y ne funzionëia gnanca da sora - ara mëss gní arjignada cá y organisada ativamënter.
L’ann 1885 él rové sö Rina. Tl 1887 ál chiló naota metü sö – y chësta ê süa tatica y strategia – adöm a Jepele Frontull (che ê le surastant dla Uniun de Santa Zezilia) na uniun, le cor de dlijia. Cun chësta uniun ne ti jôra in primis nia tan dl cianté o dla musiga, mo dla uniun sciöche tara, ara i jô plü imprömadedöt de n “networking”, valch da trá ite les prosones, da se baraté fora y da formé comunité.
Le momënt dezisif – la tiza, sce an ó dí insciö – ê spo saltada fora canche al ti ê rové a orëdla dla fondaziun de na Cassa Raiffesen fora en Ötz tl Tirol. Ojöp Dasser n’â sön chësta nia plü bëgndî pisimé o aspeté, mo â atira cherdé ite i omi da Rina, ti á porté dant le pinsier che stá ala basa de na cassa cun n fin cooperativistich y ti â splighé te na manira scëmpla, tlera y saurida da capí sciöche ara funzionâ. Chi da Rina l’ascutâ sö cun interes y metô bel plan man da ti ciafé crëta. Inultima l’âi spo vagada da passé ai fac: tla ostaria dl Carigá él ai 29 d’agost dl ann 1889 gnü tigní a bato la pröma Cassa Raiffeisen dl Südtirol. I baiun de Rina (!), nia de Bornech, Porsenú, Balsan, Sterzing… Sce an pënsa a Rina, n paisc da munt completamënter da na pert fora, dalunc dai gragn flusc monetars y dales transaziuns de scioldi y de capitai, spo imprescionëia la cossa ciamó deplü. La cassa fisica ê sistemada te na picia stüa de calonia y gnô tl pröm ma daurida la domënia do mëssa. De setëmber dl medemo ann gnôl cherdé ite te calonia la pröma indunada dla cassa y ai 9 de otober é spo la cassa gnüda portada ite ofizialmënter tl register dles cooperatives sciöche pröma Cassa Raiffeisen.


Tl pröm surantolô Ojöp Dasser instës les funziuns da cassier. Canche la cassa metô spo bel plan man da sté tres plü sigüda sön sü pîsc, lasciâl ia y al ê d’atri che branciâ ite y jô inant. Sön na tara nasciôle spo defata ince casses ti paisc dlungia sciöche p.ej. a Antermëia, Lungiarü, La Val y altró.
Plü inant é siur Ojöp Dasser rové a Vierschach dlungia Sanciana. Ince chiló âl fat le medem: tl 1893 ál naota metü sö n cor de dlijia (por abiné la jënt) y defata dedô na Cassa Raiffeisen. Tl pröm manajâl ince chiló döt instës, plü inant êl spo d’atri che surantolô. I ultimi agn de süa vita á Ojöp Dasser passé a Mühlen (Türesc), a Balsan y inultima él rové a Picolin te Ciasa de Palsa, olache al é mort – dan avisa cënt agn – ai 19 de setëmber dl 1926.
Sciöche porsona n’â Ojöp Dasser nia propi n carater da fá saurí. Al vëgn recordé che al ê n pü’ resce, un che dijô les cosses roduntafora, che ne bazilâ nia, che ê n pü’ o n pü’ tröp “da do so ce”, compromisc stentâl da azeté, gnanca cun se instes ne.
Na anédota cunta che canche siur Vinzenz Gasser da Grones (Rina), inalota pater priur dl convënt Muri Gries a Balsan, â aldí dla Cassa da Rina, ti âl atira lascé alsavëi a sü compaejans che ai dess pa danz mëte a verda, damí fossel sciuré döt da banch y lascé ester l‘ idea dla cassa. Ël instës ne ti â degöna crëta! Chësc ti ê rové a orëdla a siur Ojöp … cossa che ti â fat jí sö de nia püch la presciun …y punfete, atira ti ál scrit zoruch al pater dl convënt – so compaejan – na letra sëcia olache al dij: “Por fá o desfá na cossa de suzes, adora le malan na ëra o n pater”.
Tla retrospetiva pón dí che siur Ojöp Dasser n’á nia fondé n grup industrial, mo al á metü impé n sistem economich y sozial, sann y lungimirant. Por so mirit vir l’idea de Friedrich Wilhelm Raiffeisen cina incö inant. Ara vir inant tla cooperativa bancara “Cassa Raiffeisen Val Badia” y dess ince vire inant te chi che porta incö y portará doman responsbilité por chësta cassa, te chi che porta incö y che portará tl dagní responsabilité por le svilup de nüsc paisc, de nosta valada y de nosc daciasa. Ojöp Dasser á senté te tera na somënza y da chësc pice granel él spizoré y chersciü sö valch de bun y de sterch. Al é sëgn te nostes mans da curé inant chësta planta che é intratant deventada grana y da chëra che an á bele podü cöie y racöie tröc de bugn früc … y an podará dessigü ince tl dagní ciamó nen cöie.
Ciamó na cossa: Ojöp Dasser ne se stanciâ mai da dí:
“La Cassa n’é nia dla Cassa o de sü funzionars, mo di sozi, di mëmbri y dles mëmbres dla cooperativa”.
Chësc pinsier vel ince incö ciamó! Al é n pinsier y n prinzip da tigní alalt y da respeté!
Sopolí é gnü siur Ojöp Dasser tla cortina da San Martin de Tor, olache n epitaf, na pera de fossa, mantëgn vi so recort. Ultimamënter ê la fossa n pü’ gnüda tralasciada, mo por le iubileum di 100 agn dala mort de Ojöp Dasser éra sön iniziativa dla Cassa Raiffeisen Val Badia gnüda restaurada y dortorada sö y ara se presënta sëgn indô te so guant original.


Cun süa vijiun y col pinsier da nia incrujé i brac y sté a ciaré tl’aria, mo da gní instësc atifs canche ara vá debojegn, á Ojöp Dasser coré les fondamëntes de n sistem che caraterisëia ince incö ciamó te na manira determinanta la vita economica y de comunité de nosta valada.

